ขึ้นต้นด้วยคำว่า “กุสลา ธัมมา ฯลฯ จบด้วย อิเม ธัมมา กุสลา” ซึ่งกล่าวถึงบทสรุปแห่งธรรมะทั้งหมด เป็น ๓ ประการ คือ กุศล-ชั่ว และอัพยากต-ไม่ดีไม่ชั่ว มีหัวข้อทั้งหมด ๑๒๔ หัวข้อ (มาติกา)

บทสวดขึ้นต้นด้วย “ปัญจักขันธา ฯลฯ และจบด้วย รูปักขันโธ” หมายถึงการยกหลักธรรมขึ้นมาจำแนก แจกแจง อธิบาย กระจายออกไป มีทั้งหมด ๑๘ หัวข้อ เช่น ขันธ์ ๕ อันเป็นส่วนประกอบของชีวิต ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นฐานที่เกิดแห่งทุกข์ สุข ของมนุษย์

บทสวดขึ้นต้นด้วยคำว่า “สังคโห ฯลฯ อสังคหิตัง” เป็นการนำหัวข้อธรรม ๑๒๕ หัวข้อมาจัดลงในขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ เป็นต้น ว่าข้อไหนเข้ากันได้ในข้อใด เช่น ธาตุ ๔ ในร่างกาย ที่บางอย่างก็ประกอบเข้ากันได้ บางอย่างก็เข้ากันไม่ได้

บทสวดขึ้นต้นด้วย “ณ บัญญัติโย ฯลฯ อรหัตตาเย ปฏิปันโน” แสดงการบัญญัติความหมาย จำแนกประเภทของบุคคลต่างๆ ๖ ประเภทตามคุณธรรม ตามผิวพรรณ ตามอวัยวะรับรู้ ตามธาตุ ตามอริยสัจ ๔ ฯลฯ เช่น ผู้ละสังโยชน์ ๓ ได้ บัญญัติว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นต้น

บทสวดขึ้นต้นด้วย “บุคคล อุปปฬพฺภติ ฯลฯ สัจจิกรณัต เถนาติ มิจฉา” เป็นการแสดงคำสอนที่ถูกต้องในพุทธศาสนา ๒๑๙ ข้อ เพื่อแก้ไข และชี้แจงความเห็นของนิกายต่างๆ เช่น เป็นคนดี หรือไม่ดี ตัดสินกันอย่างไร เป็นต้น

บทสวดขึ้นต้นด้วย “เย เกจิ กุสลา ฯลฯ ธัมมา กุสลา” เป็นการอธิบายหลักธรรมคำสอนในทางศาสนาให้เห็นความหมาย และขอบเขตอย่างชัดเจน ในเรื่องต่างๆ ๑๐ ประการ โดยวิธีตั้งคำถามเป็นคู่ๆ จำนวน ๑๐ คู่

บทสวดขึ้นต้นด้วย “เหตุปัจจโย ฯลฯ อวิคตปัจจโย” เป็นการกล่าวถึงสิ่งที่ เป็นปัจจัยให้เกิดสิ่งต่างๆ เช่น กิเลส อารมณ์ ความรู้สึก สิ่งดี ไม่ดี ต่างๆ รวมถึงการทำลายล้างการสนับสนุน ฯลฯ มีทั้งหมด ๒๔ ปัจจัย

แหล่งอ้างอิง: ฌาปนสถานกองทัพอากาศ วัดพระศรีมหาธาตุฯ – เนื้อหาและความหมายสรุปแห่งคัมภีร์พระอภิธรรม ทั้ง ๗ ประการดังกล่าวนี้ ล้วนแต่แสดงถึงสภาวะธรรมที่เป็นนามธรรม ซึ่งมีเนื้อหาที่ลึกซึ้ง มิใช่เป็นวิสัยที่ปุถุชนทั่วไปจะเข้าใจได้ง่าย โบราณจึงอาจมิได้มีความมุ่งหมายในการสวด – การฟังเพื่อให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ แต่อาจมุ่งหมายเพื่อรักษาพระอภิธรรมปิฎก และมุ่งหมายเพื่อให้เกิดสมาธิ อันเกิดจากการฟัง ซึ่งเมื่อตั้งใจฟังแล้ว จะก่อให้เกิดความสงบ ความสุข ความเป็นสมาธิจิต เกิดบุญกุศล (เพื่ออุทิศแก่ผู้ตาย) เสมือนหนึ่ง เราฟังเพลงสากลคลาสสิก แม้จะไม่เข้าใจความหมายของเนื้อเพลง แต่ก็เกิดความซาบซึ้ง ความสุข ความสงบ ความเป็นสมาธิ จากการฟังนั้น โบราณจึงสรุปว่า “ฟังเทศน์เอาปัญญา ฟังสวดมนต์ภาวนา เอาสมาธิ” อนึ่ง พระอภิธรรมฯ นี้เป็นหนึ่งในพระไตรปิฎก ซึ่งอีกสองคือพระวินัยฯ และพระสุตตันฯ – การกุศลจากวิทยาทานนี้ ผู้จัดทำอันประกอบด้วย พลอากาศเอก ณพฤกษ์ มัณฑะจิตร – คุณจงพิศ มัณฑะจิตร และครอบครัว ร่วมกับญาติสนิทมิตรสหายทั้งปวงจากสกุล มัณฑะจิตร สกุล ปราโมช ณ อยุธยา (สืบทอดราชสกุลปราโมช) นตท.๕ และครอบครัว วปอ.๔๐๑๐ และครอบครัว พรรคพวกทหารอากาศ และธนาคารไทยทนุ เพื่อนอำนวยศิลป์ และรุจิเสรี ฯลฯ – ขออุทิศให้กับบุพการี ครูบาอาจารย์ และผู้มีพระคุณที่ล่วงลับแล้วของพวกเรา และเจ้าภาพทุกคน การนี้ ขอขอบคุณ แนวคิดเบื้องต้นการจัดทำจาก ดร.อาทร จันทวิมล และผู้ขัดเกลา เรียบเรียง สรุปโดย พลอากาศตรี สุรินทร์ คุ้มจั่น (ปธ.๙) กับขอประโยชน์ทั้งปวงจงมีแก่ท่านทั้งหลาย

๑. พระสังคิณี แปล

• กุสะลา ธัมมา-พระธรรมที่เป็นกุศลให้ผลเป็นสุข มีกามาวะจะระกุศลเป็นต้น
• อะกุสะลา ธัมมา-ธรรมที่เป็นอกุศลให้ผลเป็นทุข์ มีโลภมูลจิตแปดเป็นต้น
• อัพ๎ยากะตา ธัมมา-ธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นจิตกลางๆ มีอยู่ มีผัสสะเจตนาเป็นต้น
• กะตะเม ธัมมา กุสะลา ยัส๎ะมิง สะมะเย -ในสมัยใด ธรรมที่เป็นกุศลให้ผลเป็นสุข ย่อมบังเกิดขึ้นอย่างไรบ้าง
• กามาวะจะรัง กุสะลัง จิตตัง-จิตที่เป็นกุศลให้ผลเป็นสุข ย่อมนำสัตว์ให้ไปเกิดในกามภพทั้งเจ็ด คือ มนุษย์ ๑ สวรรค์ ๖
• อุปปันนัง โหติ -ย่อมบังเกิดมีแก่ปุถุชนผู้เป็นสามัญชน
• โสมะนัสสะสะหะคะตัง-เป็นไปพร้อมกับจิตด้วย ที่เป็นโสมนัสความสุขใจ
• ญาณะสัมปะยุตตัง -ประกอบพร้อมด้วยญาณเครื่องรู้คือปัญญา
• รูปารัมมะนัง วา -มีจิตยินดีในรูป มีรูปพระพุทธเจ้าเป็นต้น เป็นอารมณ์บ้าง
• สัททารัมมะนัง วา-มีจิตยินดีในเสียง มีเสียงท่านแสดงพระสัทธรรมเป็นต้น เป็นอารมณ์บ้าง
• คันธารัมมะนัง วา -มีจิตยินดีในกลิ่นหอม แล้วคิดถึงการกุศล มีพระพุทธบูชาเป็นต้น เป็นอารมณ์บ้าง
• ระสารัมมะนัง วา -มีจิตยินดีในรสเครื่องบริโภค แล้วยินดีใคร่บริจาคเป็นทานเป็นต้น เป็นอารมณ์บ้าง
• โผฏฐัพพารัมมะนัง วา -มีจิตยินดีในของอันถูกต้อง แล้วก็คิดให้ทานเป็นต้น เป็นอารมณ์บ้าง
• ธัมมารัมมะนัง วา -มีจิตยินดีในที่จะเจริญพระสัทธรรมกรรมฐาน มีพุทธานุสสติเป็นต้น เป็นอารมณ์บ้าง
• ยัง ยัง วา ปะนารัพภะ -อีกอย่างหนึ่งความปรารภแห่งจิต ก็เกิดขึ้นในอารมณ์ใดๆ
• ตัส๎ะมิง สะมะเย ผัสโส โหติ -ความกระทบผัสสะแห่งจิต จิตที่เป็นกุศลก็ย่อมบังเกิดขึ้น ในสมัยนั้น
• อะวิกเขโป โหติ -อันว่าเอกัคคตาเจตสิกอันแน่แน่วในสันดาน ก็ย่อมบังเกิดขึ้น
• เย วา ปะนะ ตัส๎ะมิง สะมะเย -อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายเหล่าใด ก็ย่อมบังเกิดขึ้นในกาลสมัยนั้น
• อัญเญปิ อัตถิ ปะฏิจจะสะมุปปันนา-ธรรมทั้งหลายอาศัยซึ่งจิตทั้ง หลายอื่นมีอยู่ แล้วอาศัยกันและกัน ก็บังเกิดมีขึ้นพร้อม
• อะรูปิโน ธัมมา -เป็นแต่นามธรรมทั้งหลายไม่มีรูป
• อิเม ธัมมา กุสะลา ฯ -ธรรมทั้งหลายเหล่านี้ ชื่อว่าเป็นกุศลให้ผลเป็นสุข แก่สัตว์ทั้งหลายแล ฯ

๒. พระวิภังค์ แปล

• ปัญจักขันธา -กองแห่งธรรมชาติทั้งหลายมีห้าประการ
• รูปักขันโธ -รูป ๒๘ มีมหาภูตรูป ๔ เป็นต้น เป็นกองอันหนึ่ง
• เวทะนากขันโธ -ความเสวยอารมณ์ เป็นสุขและเป็นทุกข์ เป็นโสมนัสและโทมนัส และอุเบกขา เป็นกองอันหนึ่ง
• สัญญากขันโธ -ความจำได้หมายรู้ ในรูปเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อันบังเกิดขึ้นในจิต เป็นกองอันหนึ่ง
• สังขารักขันโธ -เจตสิกธรรม ๕๐ ดวง เป็นเครื่องปรุงแต่งจิตให้คิดอ่านไปต่างๆ มีบุญเจตสิกเป็นต้น ที่ให้สัตว์บังเกิด เป็นกองอันหนึ่ง
• วิญญาณักขันโธ -วิญญาณจิต ๘๙ ดวงโดยรอบสังเขป เป็นเครื่องรู้แจ้งวิเศษ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น เป็นกองอันหนึ่ง
• ตัตถะ กะตะโม รูปักขันโธ -กองแห่งรูปในปัญจขันธ์ทั้งหลายนั้น เป็นอย่างไรบ้าง
• ยังกิญจิ รูปัง -รูปอันใดอันหนึ่ง
• อะตีตานาคะตะปัจจุปปันนัง -รูปที่เป็นอดีตอันก้าวล่วงไปแล้ว และรูที่เป็นอนาคตอันยังไม่มาถึง และรูปที่เป็นปัจจุบันอยู่
• อัชฌัตตัง วา -เป็นรูปภายในหรือ
• พะหิทธา วา -หรือว่าเป็นรูปภายนอก
• โอฬาริกัง วา -เป็นรูปอันหยาบหรือ
• สุขุมัง วา -หรือว่าเป็นรูปอันละเอียดสุขุม
• หีนัง วา-เป็นรูปอันเลวทรามหรือ
• ปะณีตัง วา -หรือว่าเป็นรูปอันประณีตบรรจง
• ยัง ทูเร วา -เป็นรูปในที่ไกลหรือ
• สันติเก วา -หรือว่าเป็นรูปในที่ใกล้
• ตะเทกัชฌัง อะภิสัญญูหิต๎วา -พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประมวลเข้ายิ่งแล้ว ซึ่งรูปนั้นเป็นหมวดเดียวกัน
• อะภิสังขิปิต๎วา -พระผู้มีพระภาคเจ้า ย่นย่อเข้ายิ่งแล้ว
• อะยัง วุจจะติ รูปักขันโธ ฯ -กองแห่งรูปธรรมอันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสว่าเป็นรูปขันธ์แล ฯ

๓. พระธาตุกถา แปล

• สังคะโห-พระพุทธองค์สงเคราะห์ ซึ่งจิตเจตสิกรูปเข้าในขันธ์เป็นหมวด ๑
• อะสังคะโห -พระพุทธองค์ไม่สงเคราะห์ ซึ่งรูปธรรมทั้งหลายเข้าในขันธ์เป็นหมวด ๑
• สังคะหิเตนะ อะสังคะหิตัง -พระพุทธองค์ไม่สงเคราะห์ ซึ่งจิตเจตสิกรูป ด้วยธรรมอันสงเคราะห์แล้ว
• อะสังคะหิเตนะ สังคะหิตัง -พระพุทธองค์สงเคราะห์ซึ่งจิตเจตสิกรูป ด้วยธรรมอันมิได้สงเคราะห์
• สังคะหิเตนะ สังคะหิตัง -พระพุทธองค์สงเคราะห์ ซึ่งจิตเจตสิกรูป ด้วยธรรมอันสงเคราะห์แล้ว
• อะสังคะหิเตนะ อะสังคะหิตัง -พระพุทธองค์ไม่สงเคราะห์ ซึ่งจิตเจตสิกรูป ด้วยธรรมอันไม่ได้สงเคราะห์
• สัมปะโยโค-เจตสิกธรรมทั้งหลาย อันประกอบพร้อมด้วยกับจิต ๕๕
• วิปปะโยโค-เจตสิกธรรมทั้งหลาย อันประกอบแตกต่างกันกับจิต
• สัมปะยุตเตนะ วิปปะยุตตัง -ประกอบเจตสิกอันต่างกัน ด้วยเจตสิกอันประกอบพร้อมกัน เป็นหมวดเดียวกัน
• วิปปะยุตเตนะ สัมปะยุตตัง -ประกอบเจตสิกอันบังเกิดพร้อมกัน ด้วยเจตสิกอันต่างกัน เป็นหมวดเดียวกัน
• อะสังคะหิตัง -พระพุทธองค์ ไม่สงเคราะห์ซึ่งธรรมอันไม่ควรสงเคราะห์ ให้ระคนกัน

๔. พระปุคคลปัญญัตติ แปล

• ฉะปัญญัตติโย -ธรรมชาติทั้งหลาย ๖ อันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• ขันธะปัญญัตติ -กองแห่งรูปและนามเป็นธรรมชาติ อันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• อายะตะนะปัญญัตติ -บ่อแห่งตัณหา คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ อันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• ธาตุปัญญัตติ -ธาตุทั้ง ๔ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม เ เป็นธรรมชาติอันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• สัจจะปัญญัตติ -ของจริงอย่างประเสริฐ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เป็นธรรมชาติอันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• อินท๎ริยะปัญญัตติ -อินทรีย์ ๒๒ เป็นธรรมชาติอันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• ปุคคะละปัญญัตติ -บุคคลที่เป็นธรรมชาติอันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• กิตตาวะตา ปุคคะลานัง-แห่งบุคคลทั้งหลายนี่มีกี่จำพวกเชียวหนอ
• ปุคคะละปัญญัตติ -บุคคลที่เป็นธรรมชาติ อันบัณฑิตพึงแต่งตั้งบัญญัติไว้
• สะมะยะวิมุตโต-พระอริยบุคคล ผู้มีจิตพ้นวิเศษเป็นสมัยอยู่ มีพระโสดาบันเป็นต้น
• อะสะมะยะวิมุตโต -พระอริยบุคคล ผู้มีจิตพ้นวิเศษไม่มีสมัย มีพระอรหันต์เป็นต้น
• กุปปะธัมโม-ฌานที่เป็นเครื่องฆ่ากิเลส อันบุคคลได้แล้ว ย่อมกำเริบสูญไป
• อะกุปปะธัมโม -ฌานที่เป็นเครื่องฆ่ากิเลส อันบุคคลได้สูงขึ้นไปแล้ว ย่อมไม่กำเริบ
• ปะริหานะธัมโม-ฌานที่เป็นเครื่องฆ่ากิเลส อันบุคคลได้สูงขึ้นไปแล้ว ย่อมเสื่อมถอยลง
• อะปะริหานะธัมโม -ฌานที่เป็นเครื่องฆ่ากิเลส อันบุคคลได้สูงขึ้นไปแล้ว ย่อมไม่เสื่อมถอย
• เจตะนาภัพโพ–ฌานที่เป็นเครื่องฆ่ากิเลส อันบุคคลได้แล้ว ไม่สามารถที่รักษาไว้ในสันดาน
• อะนุรักขะนาภัพโพ -ฌานที่เป็นเครื่องฆ่ากิเลส อันบุคคลได้แล้ว ตามรักษาไว้ในสันดาน
• ปุถุชชะโน-บุคคลที่มีอาสะวะเครื่องย้อมใจ อันหนาแน่นในสันดาน
• โคต๎ระภู -บุคคลผู้เจริญในพระกรรมฐาน ตลอดขึ้นไปถึงโคตรภู
• ภะยูปะระโต -บุคคลผู้เป็นปุถุชน ย่อมมีความกลัวเป็นเบื้องหน้า
• อะภะยูปะระโต -พระขีณาสะวะ บุคคลผู้มีความกลัวอันสิ้นแล้ว
• ภัพพาคะมะโน-บุคคลผู้มีวาสนาอันแรงกล้า สามารถจะได้มรรคและผลในชาตินั้น
• อะภัพพาคะมะโน -บุคคลผู้มีวาสนาอันน้อย ไม่สามารถจะได้มรรคผลในชาตินั้น
• นิยะโต-บุคคลผู้กระทำซึ่งปัญจอนันตริยกรรม มีปิตุฆาตเป็นต้น ตายแล้วไปตกนรกเป็นแน่
• อะนิยะโต -บุคคลผู้มีคติปฏิสนธิไม่เที่ยง ย่อมเป็นไปตามยถากรรม
• ปะฏิปันนะโก-บุคคลผู้ปฏิบัติมั่นเหมาะในพระกรรมฐาน เพื่อจะได้พระอริยมรรค
• ผะเลฏฐิโต -บุคคลผู้ตั้งอยู่ในพระอริยผล มีพระโสดาปัตติผลเป็นต้น ตามลำดับ
• อะระหา-บุคคลผู้ตั้งอยู่ในพระอรหัตตผล เป็นผู้ควรแล้ว เป็นผู้ไกลแล้วจากกิเลส
• อะระหัตตายะ ปะฏิปันโน -บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อจะให้ถึงพระอรหัตตผล เป็นผู้สมควรแล้ว เป็นผู้ไกลแล้ว จากกิเลส

๕. พระกถาวัตถุ แปล

๗. พระมหาปัฏฐาน แปล

• เหตุปัจจะโย -ความไม่โลภไม่โกรธไม่หลงเป็นต้น เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้เกิดในที่สุข
• อารัมมะณะปัจจะโย -อารมณ์ความยินดีในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เป็นเครื่องอาศัยเป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อะธิปะติปัจจะโย -ธรรมที่ชื่อว่าอธิบดี ๔ ประการ คือ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา เป็นเครื่องอาศัยเป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อะนันตะระปัจจะโย -จิตอันกำหนดในวัตถุและรู้แจ้งวิเศษในทวารทั้ง ๖ เนื่องกันไม่มีระหว่าง เป็นเครื่องอาศัยเป็นปัจจัยให้บังเกิด
• สะมะนันตะระปัจจะโย -จิตอันกำหนดในวัตถุและรู้วิเศษในทวารทั้ง ๖ พร้อมกันไม่มีระหว่าง เป็นเครื่องอาศัยเป็นปัจจัยให้บังเกิด
• สะหะชาตะปัจจะโย -จิตและเจตสิกอันบังเกิดกับดับพร้อม เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อัญญะมัญญะปัจจะโย -จิตและเจตสิกค้ำชูซึ่งกันและกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• นิสสะยะปัจจะโย -จิตและเจตสิกอาศัยซึ่งกันและกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อุปะนิสสะยะปัจจะโย -จิตและเจตสิกอันเข้าไปใกล้อาศัยซึ่งกันและกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• ปุเรชาตะปัจจะโย -อารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้นมากระทบซึ่งจักษุ เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• ปัจฉาชาตะปัจจะโย -จิตและเจตสิกที่บังเกิดภายหลังรูป เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อาเสวะนะปัจจะโย -ชะวะนะจิตที่แล่นไปส้องเสพซึ่งอารมณ์ต่อกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• กัมมะปัจจะโย -บุญบาปอันบุคคลกระทำแล้ว เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด ในที่ดีหรือที่ชั่ว
• วิปากะปัจจะโย -และวิเศษแห่งกรรมอันบุคคลกระทำแล้ว เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด ในที่ดีที่ชั่ว
• อาหาระปัจจะโย -อาหาร ๔ มีผัสสาหารเป็นต้น เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อินท๎ริยะปัจจะโย -ธรรมชาติที่เป็นใหญ่ ในตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• ฌานะปัจจะโย -ธรรมชาติเครื่องฆ่ากิเลส เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิดในรูปพรหม
• มัคคะปัจจะโย -อัฏฐังคิกะมรรคทั้ง ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด ในโลกอุดร
• สัมปะยุตตะปัจจะโย -จิตและเจตสิกอันบังเกิดสัมปยุตพร้อมในอารมณ์เดียวกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• วิปปะยุตตะปัจจะโย -รูปธรรมนามธรรมที่แยกต่างกัน มิได้ระคนกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• อัตถิปัจจะโย -รูปธรรมนามธรรมที่ยังไม่ดับ เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด
• นัตถิปัจจะโย -จิตและเจตสิกที่ดับแล้ว เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิดจิตและเจตสิกในปัจจุบัน
• วิคะตะปัจจะโย -จิตและเจตสิกที่แยกต่างกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิด จิตและเจตสิกในปัจจุบัน
• อะวิคะตะปัจจะโย -จิตและเจตสิกที่ดับและมิได้ต่างกัน เป็นเครื่องอาศัย เป็นปัจจัยให้บังเกิดจิต และเจตสิกในปัจจุบัน

แหล่งอ้างอิง: คัดลอกจาก หนังสือมนต์พิธีแปล รวบรวมโดย พระครูอรุณธรรมรังษี (เอี่ยม สิริวัณโณ) วัดอรุณราชวราราม(คณะ๓) เขตบางกอกใหญ่ กรุงเทพฯ